Jest wiele czynników wpływających stymulująco lub hamująco na rozwój mowy, ponieważ jest on zjawiskiem bardzo złożonym. Starania naukowców skierowane na wyjaśnianie zależności stanu mowy od czynników biologicznych i środowiskowych pozwalają wyodrębnić kilka obszarów i ich elementów mających znaczenie dla jej rozwoju.
Najogólniej rozwój mowy zależy od:
– stanu budowy narządów artykulacyjnych (język, podniebienie, gardło, zęby, dziąsła, zatoki, jama nosowa), narządu głosu (krtań), narządu oddechowego (płuca, nos)
– budowy i sprawności narządu słuchu,
– poziomu intelektualnego dziecka,
– wpływu środowiska,
– czynników wrodzonych, dziedzicznych,
– ogólnego poziomu sprawności fizycznej,
– właściwości temperamentu, wrażliwości emocjonalnej.
Czynniki wpływające na rozwój mowy dziecka oddziałują już w życiu płodowym.
Do grupy ryzyka możemy zaliczyć te maluchy, których mamy dzieci:
– przebyły w czasie ciąży chorobę wirusową, np. różyczkę, grypę, infekcję wirusową przebiegającą z wysoką temperaturą,
– przyjmowały leki różnego typu, np. antybiotyki, leki rozkurczowe typu No Spa,
– doznały urazu fizycznego, bądź psychicznego, lub były pod wpływem długotrwałego stresu,
– paliły papierosy, piły alkohol,
– w czasie ciąży musiały leżeć, ciąża była zagrożona.
Komplikacje w czasie porodu mające negatywny wpływ na rozwój mowy dzieci to:
– poród przedłużający się, ciężki,
– zbyt szybki poród,
– niedotlenienie dziecka w czasie porodu spowodowane owinięciem pępowiną,
– poród kleszczowy lub z użyciem vacuum, mogący spowodować deformację czaszki, wylewy krwi,
– przedwczesny poród, zbyt niska waga urodzeniowa,
– przebywanie w inkubatorze,
– przedłużający się stan żółtaczki u noworodka,
– poród znacznie po terminie, zielone wody płodowe,
– poród przez cesarskie cięcie.
Ważnym czynnikiem jest dziedziczenie cech.
Jeżeli w rodzinie dziecka występowały problemy z rozwojem mowy, słuchem, może być ono obciążone podobnymi problemami.
Po narodzinach dziecka na rozwój jego mowy negatywny wpływ mają takie czynniki, jak:
– wady budowy jamy ustnej, rozszczepy podniebienia i warg,
– choroby przebiegające z wysoką temperaturą, zapalenie opon mózgowych,
– przyjmowanie silnych leków, antybiotyków,
– urazy głowy,
– długotrwałe leczenie szpitalne,
– choroby uszu, niedosłuch,
– obniżona sprawność ruchowa, zaburzenia napięcia mięśniowego,
– zaburzenia uwagi,
– zaniedbanie środowiskowe,
– częste stany kataralne i oddychanie przez usta,
– porażenia mięśniowe w obrębie klatki piersiowej, twarzy, gardła.
W końcu to, na co mamy największy wpływ, czyli czynniki środowiskowe:
– zły wzorzec mowy i wymowy, mówienie zbyt szybkie, niezrozumiałe dla dziecka, wady wymowy którejś z bliskich osób, które stają się wzorcem dla dziecka,
– zbyt mała lub zbyt intensywna stymulacja dziecka bodźcami słuchowymi, „zagadywanie” powodujące wycofanie się dziecka z kontaktu,
– zbyt małe zainteresowanie rozmową, nieumiejętność wysłuchania dziecka, przerywanie, ciągłe poprawianie jego wypowiedzi,
– podtrzymywanie dziecięcej wymowy dziecka, spieszczanie kierowanych do niego słów, zachwyt jego dziecinną artykulacją, zmiękczeniami,
– kierowanie do dziecka komunikatów budowanych z wyrazów dźwiękonaśladowczych i dziecinnych, np. „brrrrum brrrrum” zamiast samochód, „ne ne” zamiast nie, itp.,
– przesadne używanie zdrobnień, które są trudniejsze do wymówienia i zapamiętania, ponieważ zazwyczaj są dłuższe od form podstawowych wyrazów, np. samochodzik zamiast samochód, konik zamiast koń itp. Taki wzorzec mowy powoduje, że dziecko uczy się mowy infantylnej i po jakimś czasie musi niejako drugi raz uczuć się mówić „po dorosłemu”,
– zbyt mały kontakt dzieci z literaturą, z wierszykami, z mową rytmiczną, wyliczankami, piosenkami,
– zbyt mała dbałość o rozwój ruchowy dzieci, „siedzący” tryb życia,
– zbyt długie używanie pustego smoczka, karmienie butelką
– podawanie zbyt rozdrobnionych pokarmów w formie papek dzieciom mającym już ząbki.
Należy zaznaczyć, że czynniki warunkujące rozwój mowy dziecka są czynnikami wpływającymi na rozwój w ogóle. Mowa jest bowiem jedną z płaszczyzn tego rozwoju, jej stan jest silnie uzależniony od ogólnego rozwoju fizycznego, emocjonalnego i poznawczego dziecka. Jednocześnie rozwój mowy warunkuje rozwój poznawczy, gdyż słowo jest podstawą myślenia i kontaktów społecznych. Fakt wzajemnego przenikania wymaga, by dbać o wszechstronny rozwój naszych dzieci i dokładać wszelkich starań, by przebiegał on w sposób harmonijny.
Mam nadzieję, ze powyższy artykuł przybliżył nieco powody, dla których dzieci mogą przejawiać zaburzenia rozwoju mowy. Na wiele z nich nie mamy wpływu. Możemy jednak pracować nad zmniejszeniem negatywnych skutków, osiągając bardzo dobre rezultaty w postaci znacznej poprawy sprawności językowej i komunikacyjnej dziecka.